Bloom’un Dijital Taksonomisi Üzerine Kavramsal ve Uygulamalı Bir İnceleme

Bloom’un Dijital Taksonomisi, Andrew Churches tarafından Anderson ve Krathwohl’un bilişsel süreçlerini dijital eylemlerle ilişkilendirmek amacıyla geliştirilmiş pedagojik bir çerçevedir. Günümüzde ‘googlamak’, ‘etiketlemek’ veya ‘programlamak’ gibi eylemler sadece teknik beceriler değil; Bloom’un dijital taksonomisi basamaklarında karşılığı olan zihinsel süreçlerdir. Bu makalede, alt düzey düşünme becerilerinden (LOTS) üst düzey düşünme becerilerine (HOTS) doğru dijital araçların pedagojik rolünü inceleyeceğiz.”

Öz

Dijitalleşme, eğitim ortamlarında bilişsel süreçlerin ifade edilme biçimlerinde radikal bir dönüşümü tetiklemiştir. Klasik pedagojik yaklaşımlar, öğrencilerin bilgiyi sadece pasif bir şekilde almasını değil, dijital araçlar aracılığıyla aktif bir şekilde işlemesini gerektiren yeni bir boyuta evrilmiştir. Bu makale, Benjamin Bloom’un klasik taksonomisinin dijital çağın gereksinimleri doğrultusunda geçirdiği evrimi ve Andrew Churches tarafından geliştirilen “Bloom’un Dijital Taksonomisi”nin (BDT) teorik ve pratik temellerini incelemektedir. Çalışmada; geleneksel eleştirel düşünme fiilleri ile dijital eylemler arasındaki hiyerarşik bağ analiz edilmektedir. Ayrıca, dijital araçların öğrenci motivasyonu üzerindeki etkisi, yapay zeka (YZ Destekli Eğitim – YZEd) entegrasyonu, STEM eğitimi uygulamaları ve Öğrenme Yönetim Sistemleri (LMS) içerisindeki taksonomik araç seçimi tartışılmaktadır. Bulgular, teknolojinin bir amaç değil, bilişsel süreçleri tetikleyen bir katalizör olarak konumlandırılmasının derin öğrenme üzerindeki kritik önemini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler:Bloom’un Dijital Taksonomisi, Motivasyon, HOTS, Bilişsel Stratejiler, Yapay Zeka, Dijital Öğrenme Fiilleri, Öğrenme Yönetim Sistemleri (LMS), Bilişsel Destek.

1. Giriş

Eğitim dünyasında bilişsel süreçlerin sınıflandırılması denildiğinde akla gelen ilk isim Benjamin Bloom’dur. 1956 yılında yayımlanan orijinal taksonomi, öğrenme hedeflerini basitten karmaşığa doğru hiyerarşik bir yapıda sunmuştur. Ancak 21. yüzyılın başında Anderson ve Krathwohl (2001) tarafından yapılan revizyon, “bilgi” (knowledge) gibi statik isimleri “hatırlama” (remembering) gibi dinamik fiillere dönüştürerek öğrenmenin aktif doğasına vurgu yapmıştır (Mcleod, 2024). Bu değişimle birlikte “Sentez” basamağı, kapsamı genişletilerek “Yaratma” (Creating) adını almış ve taksonominin en üst basamağına yerleşmiştir.

Bilgi teknolojilerinin öğrenme süreçlerine dahil olmasıyla birlikte, Andrew Churches (2008) bu hiyerarşiyi dijital eylemlerle genişletmiştir. Türkiye’deki literatürde bu kavram, “Sayısal Taksonomi” olarak da adlandırılmış ve yerel akademik çevrelerde tartışılmaya başlanmıştır (Şahin & Atasoy, 2018). TeachThought (2024) gibi platformlar “düşünme odaklı” tasarımı vurgularken, günümüzde bu yaklaşım Öğrenme Yönetim Sistemleri (LMS) içerisindeki etkinlik seçim kılavuzlarıyla teknik bir zemine oturmuştur (Açık Mektep, 2024). Bu makale, dijital becerilerin taksonomik derinliğini analiz ederek, yapay zeka (YZ) çağında eğitimcilerin bu çerçeveyi nasıl stratejik bir avantaja dönüştürebileceğini tartışmaktadır.

2. Dijital Becerilerin Taksonomik Sınıflandırılması: Geleneksel ve Dijital Sentez

Aşağıdaki sınıflandırma, Churches (2010) tarafından önerilen dijital eylemlerin, geleneksel Bloom fiilleri ve güncel eğitim teknolojileri (Education News Now, 2024; TeachThought, 2024) ile sentezlenmesiyle oluşturulmuştur.
Bilişsel süreçler, Alt Düzey Düşünme Becerileri (LOTS) ve Üst Düzey Düşünme Becerileri (HOTS) olarak iki ana kategoriye ayrılır.

2.1. Hatırlama (Remembering)

Bilginin geri çağrılması ve konumlandırılmasıdır.

• Geleneksel Fiiller: Tanımlama, listeleme, adlandırma, bulma.
• Dijital Karşılıklar: Googlamak, yer imi ekleme, favorilere ekleme, vurgulama ve sosyal ağ kurma.
• Akademik Not: Bu basamak, bilgiye erişimin “dijital okuryazarlık” (information literacy) ile yer değiştirdiği temel aşamadır (Skiba, 2013).
• ÖYS Uygulaması: Moodle üzerindeki “Sözlük” veya “Veritabanı” etkinliklerine girdi yapma (Açık Mektep, 2024).

2.2. Anlama (Understanding)

Bilginin özümsenmesi ve yorumlanmasıdır.

• Geleneksel Fiiller: Özetleme, açıklama, tartışma, yorumlama.
• Dijital Karşılıklar: Gelişmiş arama, açıklama ekleme (annotating), abone olma (RSS), etiketleme, yorum yapma ve dijital günlük tutma.
• Akademik Not: Webcast ve blog kullanımı, öğrencinin bilgiyi içselleştirmesini kolaylaştırır (Coşgun Ögeyik, 2022).
• ÖYS Uygulaması: “Forum” etkinliğinde bir kavramı kendi cümleleriyle açıklama.

2.3. Uygulama (Applying)

Bilginin dijital bir sistem üzerinden somut bir görev için yürütülmesidir.

• Geleneksel Fiiller: Uygulama, yürütme, kullanma, gösterme.
• Dijital Karşılıklar: Çalıştırma (running), yükleme (uploading), oynama (playing), hekleme (hacking) ve paylaşma.
• Akademik Not: Simülasyonlar, bilginin riskten arındırılmış ortamlarda uygulanmasına olanak tanır (Costa, 2011).
• ÖYS Uygulaması: “Ödev” yükleme veya “Ders (Lesson)” modülündeki senaryoları tamamlama.

Bloom geleneksel fiileri ile dijital fil karşılıkları

2.4. Çözümleme (Analyzing)

Veri yapılarının parçalara ayrılması ve ilişkilerin kurulmasıdır.

• Geleneksel Fiiller: Karşılaştırma, ayırt etme, inceleme, sorgulama.
• Dijital Karşılıklar: Harmanlama (mashing), bağlantı kurma, tersine mühendislik, kırma (cracking) ve veri madenciliği.
• Akademik Not: Veritabanı araçları ve veri görselleştirme, karmaşık yapıların analizinde kritik rol oynar (Farani, 2022).
• ÖYS Uygulaması: “Anket” veya “Geri Bildirim” verilerini karşılaştırma; “Zihin Haritası” eklentileriyle kavramlar arası bağ kurma.

2.5. Değerlendirme (Evaluating)

Yargılama, eleştiri ve belirli standartlara göre test etme sürecidir.

• Geleneksel Fiiller: Değerlendirme, kritik yapma, savunma, derecelendirme.
• Dijital Karşılıklar: Test etme (testing), inceleme yazma (reviewing), moderasyon yapma, ağ kurma ve yayımlama.
• Akademik Not: Akran değerlendirmesi ve forum tartışmaları, eleştirel düşünmeyi (HOTS) en üst seviyeye taşır (De Queiroz Gonçalves vd., 2021).
• ÖYS Uygulaması: “Atölye (Workshop)” etkinliğinde akran değerlendirmesi yapma (Bagarukayo vd., 2011).

2.6. Yaratma (Creating)

Yeni bir ürün veya yapı tasarlama ve üretmedir.

• Geleneksel Fiiller: Tasarlama, inşa etme, icat etme, planlama.
• Dijital Karşılıklar: Programlama (programming), film çekme, podcast üretme, karıştırma (mixing) ve yeniden düzenleme (remixing/mashing).
• Akademik Not: Dijital hikayeleştirme ve animasyon, öğrencinin özgün üretim kapasitesini yansıtır (Education News Now, 2024).
• ÖYS Uygulaması: “Wiki” üzerinden ortak bir bilgi kaynağı oluşturma veya dijital portfolyo hazırlama.

3. Bloom’un Dijital Taksonomisi ve Öğrenci Motivasyonu

Bloom’un Dijital Taksonomisi, öğretmenler için etkili bir bilişsel destek (scaffolding) aracıdır (Mcleod, 2024). Ancak bu desteğin dijital ortamlarda sürdürülebilmesi için doğru platform araçlarının seçilmesi kritiktir. Moodle gibi sistemlerde sunulan “Etkinlik Seçim Kılavuzları”, pedagojik hedefler ile teknik araçlar arasında doğrudan bir köprü kurar (Açık Mektep, 2024).

Eğitimci, “Hangi uygulamayı kullanmalıyım?” sorusundan önce “Öğrencimin hangi bilişsel eylemi gerçekleştirmesini istiyorum?” sorusunu sormalıdır. Bu noktada LMS platformları, öğrenciye basitten karmaşığa doğru ilerleyen yapılandırılmış bir yol sunar. Örneğin, bir öğrenci önce “Sözlük” etkinliğiyle kavramları hatırlar, ardından “Forum”da bu kavramları tartışarak anlar ve en nihayetinde “Atölye” etkinliğiyle üst düzey değerlendirme becerilerini geliştirir. Bu hiyerarşik yapı, dijital öğrenme ortamlarında bilişsel desteğin (scaffolding) sistemli bir şekilde sunulmasını sağlar. 

4. Yapay Zeka Entegrasyonu: YZ Destekli Eğitim (YZEd) ve Kişiselleştirm

Modern eğitim ekosisteminde AIEd Bloom’ün Dijital Taksonomisi, yapay zekayı bir kolaylaştırıcı olarak sürece dahil eder (Hmoud & Shaqour, 2024). Üretken yapay zeka (GenAI), alt düzey görevlerde (LOTS) verimlilik sunarken, üst düzey bilişsel görevlerde rehberli bir pedagoji gerektirir (Qu vd., 2025). Eğitimcilerin dijital taksonomiyi “orta düzeyde” kullanmaları (Husain, 2021), araç odaklı bir yaklaşımın pedagojik derinliği gölgelemesinden kaynaklanmaktadır.

4.1. Kişiselleştirilmiş Öğrenme Yolları

YZ araçları, öğrencilerin karmaşık kavramlar arasında gezinmesine yardımcı olmak için gerçek zamanlı yardım ve geri bildirim sağlar. Akıllı özel ders sistemleri, öğrencilerin anlama seviyelerindeki eksikliklerini belirleyerek onlara özel öğrenme yolları oluşturur (Sánchez-Rodriguz vd., 2025).

4.2. Otomatik Değerlendirme ve Geri Bildirim

Akdeniz vd. (2025), YZ’nin farklı bilişsel seviyelerde sorular oluşturabildiğini göstermiştir. Bu durum, eğitimcilerin LOTS görevlerini otomatiğe bağlayıp HOTS görevlerine odaklanmasına olanak sağlar (Yaacoub vd., 2025).

5. Vaka Analizleri ve Uygulama Stratejileri

5.1. Vaka 1: STEM Eğitiminde “Sürdürülebilir Şehir” Projesi

Öğrenciler YZ araçlarını kullanarak enerji kaynaklarını listeler (Hatırlama), simülasyonlarla modeller (Uygulama), enerji kaybını analiz eder (Analiz) ve akran değerlendirmesiyle modelleri kritik eder (Değerlendirme). Son olarak 3D bir model üretirler (Yaratma).

5.2. Vaka 2: Moodle Odaklı Karma Öğrenme Tasarımı

Açık Mektep (2024) rehberliğinde hazırlanan bir derste, öğretmen önce “Sınav” modülüyle ön bilgileri test eder (Hatırlama). Ardından “Wiki” üzerinden öğrencilerin ortak bir makale yazmasını ister (Yaratma). Bu süreçte her aracın seçimi, hedeflenen bilişsel basamağa göre stratejik olarak belirlenir.

6. Ölçme ve Değerlendirme 2.0: Otantik Yaklaşımlar

YZ’nin metin üretme kapasitesi, ödevlerin özgünlüğü konusunu tartışmaya açmıştır. Otantik değerlendirme süreçlerinde, öğrenciye YZ’nin ürettiği bir çıktıyı eleştirme görevi verilerek “üst düzey bilişsel beceriler” (HOTS) test edilmelidir (Mcleod, 2024). Süreç odaklı ölçme yöntemlerinde, öğrencinin YZ ile olan diyaloğu ve revizyon notları da değerlendirme kriteri olarak kabul edilmelidir (Lubbe vd., 2025).

7. Eleştirel Yaklaşımlar ve Sistemsel Zorluklar

Bloom’un Dijital Taksonomisi akademik bir çerçeve sunsa da, kuramsal ve pratik eleştirilerle karşı karşıyadır.

7.1. Hiyerarşinin Katılığı ve Doğrusal Olmayan Öğrenme

Mcleod (2024) ve TeachThought (2024), öğrenmenin her zaman doğrusal ilerlemediğini, bazen üst basamaklardan başlanabildiğini savunur. De Melo Simões vd. (2016), dijital ortamların esnek yapısının bu hiyerarşiyi sarmal bir yapıya dönüştürdüğünü belirtir.

7.2. Bilişsel Bağımlılık ve Sistemsel Tutarsızlıklar

YZ’ye aşırı güvenin “bilişsel tembellik” yaratma riski temel bir kaygıdır (Vivian, 2025). Ayrıca, farklı dijital araçların tanımlanmasındaki tutarsızlıklar, hangi aracın hangi basamağa hizmet ettiği konusunda belirsizlik yaratabilir (Buchanan & McMenemy, 2010).

8. Sonuç ve Gelecek Vizyonu

Bloom’un Dijital Taksonomisi, teknolojiyi pedagojinin merkezine yerleştirerek bilişsel süreçlerin dijital dünyadaki karşılıklarını standardize etmiştir. Gelecekte, sarmalayıcı teknolojilerle birlikte asıl odak, dijital araçların kendisinden ziyade, bu araçların öğrencinin eleştirel düşünme ve yaratıcılık potansiyelini nasıl açığa çıkardığı olacaktır.

Politika Önerileri:

• Politika Önerileri:
• ÖYS Entegrasyonu: Okullar ve üniversiteler, LMS platformlarındaki araçları BDT basamaklarına göre sınıflandıran rehberler (Örn: Moodle Etkinlik Seçim Kılavuzu) kullanmalıdır.
• Öğretmen Eğitimi: Eğitimcilere “YZ destekli taksonomik tasarım” yetkinliği kazandırılmalıdır.
• Etik ve Şeffaflık: YZ kullanımında veri gizliliği ve akademik dürüstlük standartları netleştirilmelidir.

9. Kaynakça

Açık Mektep. (2024). Moodle Etkinlik Seçim Kılavuzu. acikmektep.com.

Akdeniz, H., vd. (2025). Can AI Generate Questions Aligned with Bloom’s Taxonomy?. Journal of Advanced Academics.

Akintolu, Morakinyo & Dlamini, Ntandokamenzi & Letseka, Moeketsi. (2022). Bloom’s taxonomy for the digital age student in a rural African context. EUREKA: Social and Humanities. 39-47. 10.21303/2504-5571.2022.002472. https://hdl.handle.net/10500/30807

Amin, H., & Mirza, M. S. (2020). Comparative study of knowledge and use of Bloom’s digital taxonomy by teachers and students. AAOU Journal.

Anderson, L. W., & Krathwohl, D. R. (Eds.). (2001). A taxonomy for learning, teaching, and assessing: A revision of Bloom’s Taxonomy. Longman.

Bagarukayo, E., vd. (2011). An evaluation strategy for the moodle learning environment. CSEDU 2011.

Buchanan, S., & McMenemy, D. (2010). Towards a public library digital service taxonomy. Lecture Notes in Computer Science. 

Churches, A. (2010). Bloom’s digital taxonomy. PBWorks.https://www.researchgate.net/publication/228381038_Bloom’s_Digital_Taxonomy

Coşgun Ögeyik, M. (2022). Using Bloom’s Digital Taxonomy to evaluate webcast learning experience. Education and Information Technologies.

Education News Now. (2024). 126 Digital Learning Verbs Based on Bloom’s Taxonomy. educationnewsnow.com.

Hmoud, M., & Shaqour, A. (2024). AIEd Bloom’s Taxonomy: A Proposed Model for Enhancing Educational Efficiency and Effectiveness. IJTL.

Husain, F. N. (2021). Use of Digital Assessments: How to Utilize Digital Bloom to Accommodate Online Learning?. AJET.

Lubbe, A., vd. (2025). Cultivating independent thinkers: AI, Bloom’s taxonomy and critical thinking. Education and Information Technologies.

Matore, M. E. E. M. (2021). Rasch Model Assessment for Bloom Digital Taxonomy Applications. Computers, Materials & Continua.

Mcleod, S. (2024). Bloom’s Taxonomy: Levels, Verbs, and Examples. Simply Psychology.

Oklahoma State University. (t.y.). Motivation Minute: Bloom’s Digital Taxonomy. College of Education and Human Sciences. https://education.okstate.edu/site-files/documents/motivation-classrooms/motivation-minute-blooms-digital-taxonomy2.pdf

Sánchez-Rodriguez, E., vd. (2025). AI-Supported Learning: Integrating ChatGPT in STEM. IEEE EDUCON.

Soler Costa, R. (2011). Bloom’s Taxonomy in the digital era: Development of teaching-learning processes. INTED2011 Proceedings, 6651-6660. https://library.iated.org/view/SOLERCOSTA2011BLO

Şahin, M., & Atasoy, M. (2018). Bloom’un Sayısal (Dijital) Taksonomisi Üzerine Bir İnceleme. Akdeniz Eğitim Araştırmaları Dergisi.

TeachThought. (2024). Bloom’s Digital Taxonomy: A Guide For Teachers. teachthought.com.

Vivian, R. (2025). From Artificial Intelligence to Real Dummies. Digital Technologies Research and Applications.

Wedlock, B. C., & Growe, R. (2017). The technology driven student: How to apply Bloom’s revised taxonomy to the digital generations. Journal of Education & Social Policy.